De internationale datumgrens

Ergens midden in de Stille Oceaan loopt een denkbeeldige lijn van pool tot pool waar niet de klok maar de kalender verspringt. Steek je hem westwaarts over, dan sla je een dag over: van dinsdag naar woensdag. Ga je oostwaarts, dan beleef je dezelfde datum een tweede keer. Die lijn heet de internationale datumgrens, en hij is de logische sluitsteen van het hele systeem van tijdzones.

Waarom hij moet bestaan

Reis je vanaf Greenwich steeds verder naar het oosten, dan wordt het per zone een uur later: UTC+1, UTC+2, tot UTC+12 en verder. Reis je naar het westen, dan wordt het een uur vroeger: UTC−1 tot UTC−12. Aan de andere kant van de aardbol komen die twee reeksen elkaar tegen met precies vierentwintig uur ertussen. Zonder afspraak zou je daar op hetzelfde moment twee verschillende dagen hebben. De datumgrens is die afspraak.

Geen rechte lijn

Op papier volgt de grens de 180e meridiaan, maar in werkelijkheid slingert hij flink. Hij maakt een boog om de oostpunt van Rusland heen, wijkt uit voor de Aleoeten van Alaska en maakt in de tropen een forse uitstulping naar het oosten zodat de eilandengroepen van Kiribati, Samoa en Tonga aan één kant blijven. De reden is altijd praktisch: geen enkel land wil dat zijn eigen eilanden op verschillende dagen leven. Kiribati trok de grens in 1995 zelfs om zijn hele grondgebied heen, waardoor de Line-eilanden op UTC+14 zitten — de tijdzone waar de nieuwe dag ter wereld begint.

Wat je er als reiziger van merkt

Op een vlucht naar Nieuw-Zeeland of Fiji gaat er onderweg een kalenderdag verloren: je vertrekt maandagavond van Schiphol en landt woensdagochtend in Auckland, terwijl je maar iets meer dan een etmaal in de lucht en op de luchthaven bent geweest. Op de terugweg krijg je die dag terug — vertrekken op zondagmiddag en op zondagmiddag in Amsterdam landen is in die richting doodnormaal. Australië ligt nog vóór de grens, dus daar verschuift alleen de klok, maar ook daar begin je bij aankomst al aan de volgende dag.

Datumgrens en tijdsverschil zijn twee dingen

De datumgrens verandert niets aan het aantal uren verschil; hij bepaalt alleen welke naam de dag heeft. Dat is precies waarom het verschil met Nieuw-Zeeland soms wordt aangeduid als 'tien uur later', en soms als 'veertien uur vroeger, maar dan een dag later'. Beide beschrijven hetzelfde moment. Voor het bellen naar de andere kant van de wereld tel je daarom altijd eerst de uren op en kijk je dan pas op welke datum je uitkomt: als het in Nederland vrijdagavond 21:00 uur is, is het in Sydney al zaterdagochtend.

Waar de dag begint en eindigt

De eerste bewoonde plekken die een nieuwe dag beginnen liggen op UTC+14 en UTC+13: de Line-eilanden van Kiribati en daarna Samoa en Nieuw-Zeeland in zomertijd. De laatste plek waar dezelfde dag nog loopt, ruim een etmaal later, zijn de onbewoonde Amerikaanse Baker- en Howland-eilanden op UTC−12; van de bewoonde plaatsen sluit Hawaï op UTC−10 de rij bijna af. Samoa verplaatste zich in 2011 in één nacht van de oostelijke naar de westelijke kant van de grens en sloeg daarbij 30 december helemaal over, om beter aan te sluiten op handelspartners in Australië en Nieuw-Zeeland.

Meer achtergrond vind je in de uitleg over tijdzones en UTC en GMT, of bekijk direct de actuele tijd op de wereldklok.